Op 21 februari verzamelden zich zo’n 30 leden van Delfia Batavorum voor een bezoek aan Historisch Joris. Het oude hoofdgebouw van het voormalige Sint Joris Gasthuis vertelt een verhaal over anderhalve eeuw psychiatrische behandeling – of wat daar toen voor door moest gaan. Het gebouw dateert uit 1893-94 en is nu een Rijksmonument.
We werden ontvangen door twee enthousiaste vrijwilligers, Ger Potze en Rob van Soldt. Tijdens de rondleiding vertelden zij over de ontwikkeling van de behandeling van mensen die werden opgenomen in het Binnengesticht of Buitengesticht van Sint Joris. Dat waren niet alleen mensen met een psychiatrische stoornis, maar ook mensen met ander gedrag dat als afwijkend werd gezien of niet werd getolereerd. En nog verder terug, tot ca. 1394: mensen die niet in de maatschappij pasten.
Het Binnengesticht is afgebroken, alleen de kapel ervan bestaat nog en is thans de Lutherse Kerk aan het Noordeinde 4, gebouwd in de tweede helft van de 15e eeuw. De kerk heeft van ca. 1600 tot 1677 dienstgedaan als dolhuis. Een dolhuis of gekkenhuis was in vroegere tijden een inrichting voor opvang van geesteszieken.
Vanaf 1894 waren in het Binnen- en Buitengesticht samen zo’n 1.000 mensen opgenomen. Het was een symmetrisch opgezet bouwplan: in het midden het hoofdgebouw, links de vrouwenafdeling , met vijf paviljoens en, strikt gescheiden, rechts de mannenafdeling, eveneens met vijf paviljoens.
We kregen een intrigerend verhaal te horen over spanlakens, dwangbuizen en spuug- en bijtmaskers (die Hannibal Lecter niet zouden misstaan). Ook het gepolsterde dekselbed is een museumstuk dat tot de verbeelding spreekt.
De arbeidstherapie bestond uit heel hard werken, zodat de patiënten moe hun bed inrolden. Er werden ook elektroshocks toegepast, totdat er vanaf 1950/1960 alternatieve behandelmethoden zoals medicijnen beschikbaar kwamen.
Het hoofdgebouw omvat ook een kapel waar tot 2020 religieuze diensten werden gehouden met begeleiding van een organist die een bijzonder kabinetorgel bespeelde, een klein orgel dat in een meubel is ingebouwd en met deuren gesloten kan worden.
Onze enthousiaste gidsen hadden nog vele uren kunnen vertellen, maar na anderhalf uur kwam deze excursie ten einde. Voor de vele belangstellenden die achter het net visten is er goed nieuws: in oktober 2026 bieden we deze excursie opnieuw aan.
Voor meer informatie: https://www.historischjoris.nl/
Zie ook: het cultuurhistorisch magazine Delf, zomer 2025, blz. 4 en volgende.
Foto’s: Rob van der Horst